Müzikte ek çizgiler, portenin altında veya üstünde yer alan notaların yazılmasına yardımcı olan kısa ve porteye paralel çizgilerdir. Bu çizgiler, porte mantığıyla işler. Yani notalar okunurken veya yazılırken, aynı portede olduğu gibi, çizgiler ve bu çizgilere bağlı boşluklar sayılır. Tüm ek çizgiler arasındaki boşluğun eşit olması, gözün algılaması açısından önemlidir. Ek çizgi olmadan dizek dışında nota yazımı mümkün değildir.

Yukarıdaki örnekte sol anahtarının kendi adını verdiği ikinci çizgideki sol notasından aşağıya doğru bir boşluk bir çizgi halinde saydığımızda, fa-mi-re şeklinde dizeğe bağlı en son re notasını görüyoruz. Re notasından daha kalın aşağıdaki notaları yazmak için ise ek çizgileri kullanıyoruz. Do notasını yazmak için bir ek çizgi çiziyoruz. Sırayla aşağı doğru ilerlemek için ek çizgiye yapışık olacak şekilde boşluğa si notasını yazıyoruz.

Bu örnekte ise ek çizgilerin porteye yazılabilen seslerden daha ince olan notaları yazmada nasıl kullanıldığını görüyoruz.

Dikkat edilmesi gerekenler!

• Portenin üstündeki notaları yazarken kullandığımız ek çizgileri portenin beşinci çizgisini temel alarak düşünmeliyiz.

• Birden fazla ek çizgi gerektiren notanın akor veya aralık halinde yazılmasında unutulmaması gereken şey, ek çizgilerin ortak kullanıldığıdır. Dizek altında la-do yazılacağı zaman do notasının olduğu birinci ek çizgi, la notasının yazımı için gerekli olan iki ek çizginin ilkidir. Aşağıdaki örnekte bunu daha iyi görüyoruz.

MÜZİKTE EK ÇİZGİLER yazısı ilk önce Bilge Su Karaca üzerinde ortaya çıktı.

Aralıklar, iki nota arasındaki mesafeyi (tonu) gösterir. Her bir aralığı oluşturan ton vardır. Sesten yukarı veya aşağıya aralık kurulabilir. İki ses arasında kaçlı ve hangi cins aralık olduğu bulunabilir.

Aralık cinslerinin herbirinin bir şifresi vardır. Şifrelerin temeli şu şekildedir:

– (eksilmiş)

T (tam)

K (küçük)

B (büyük)

+ (artmış)

Bu aralık cinslerinin şifrelerinin yanına yazılacak olan rakamlar da o aralığın kaçlı olduğunu gösterir.

https://youtu.be/VeZAcOvJCfQ 
Konuya geçmeden önce önemli detayları paylaşmak isterim. 🙂

⚠️ Aralık kurmada öncelikle yapılması gereken, aralığın cinsine bakmadan kaçlı aralık kurulması isteniyorsa onu kurmaktır. Örneğin; do sesinden yukarı K2 aralık kurulması isteniyorsa ilk iş, ikili aralığı kurmaktır: DO-RE. Sonrasında bu notalar arasındaki ton sayılmalı ve istenen cinse uymuyorsa işaret ekleyerek değiştirilmelidir.

⚠️ İşareti olan notalardan oluşan aralıklarda, ilk önce işaretler olmadan düşünülmeli, ton sayılarak aralık bulunmalı ve sonra işaret hesaba katılarak verilen aralığın hangi cins aralık olduğu netleştirilmelidir. Bu işlem aynı şekilde işaretli notadan aralık kurarken de uygulanabilir. Yani DO#’den B3 aralık kurulması istendiğinde DO’dan üçlü aralık kurulmalı; Mİ. DO-Mİ arasında kaç ton olduğu sayılmalı; 2 ton. Büyük üçlü aralığın kaç ton olduğu hatırlanmalı; 2 ton. O halde bu tonun değişmemesi için DO#’deki işaret (diyez), Mİ’ye de eklenmeli; Mİ#. Böylece aralık kurulmuş oluyor; DO#-Mİ#.

⚠️ Aralıklardaki işaretler yazılırken notanın değil, aralığın soluna yazılır. Böylece okunması kolaylaşır. Aynı kural, akorların yazımında da geçerlidir.

⚠️ Sesten kurmada verilen sese kesinlikle işaret eklenmez! Diyez ve bemol işaretlerinin hareket yönü akılda tutularak bulunan sese, uygun işaret konur.

Şimdi gelin aralıkları tek tek alt başlıklar halinde inceleyelim.

-1 ARALIK (-0,5 ton)

Sesten kurma

Verilen sesten yukarı -1 aralık kurulması isteniyorsa, sesten aşağı 0,5 ton; aşağı -1 aralık isteniyorsa da sesten yukarı 0,5 ton sayılmalıdır. Örneğin; DO‘dan yukarı eksilmiş birli aralık DO♭ iken, DO‘dan aşağı eksilmiş birli aralık DO# olacaktır.

Aralık bulma

Öncelikle iki nota arasında kaçlı aralık olduğu bulunur. Birli aralıklarda yardımcı olacak olan şey, iki notanın da aynı olmasıdır, aynı hizada olmasıdır. Örneğin; RE–RE♭ yan yana yazılır. Buradan birli olduğu kolayca anlaşılabilir. Sonrasında yapılması gereken şey ise işaretin notayı hangi yöne hareket ettirdiğine bakılmasıdır.. Eğer iki nota arasındaki mesafe birbirinden geriye doğru uzaklaşıyorsa bu, o aralığın eksilmiş birli olduğunu gösterir.

T1 ARALIK (0 ton)

Sesten kurma

Verilen sesten yukarı veya aşağı T1 aralık kurulması isteniyorsa, notanın kendisi tekrar yazılmalıdır. Örneğin; Mİ‘den yukarı tam birli aralık yine Mİ‘dir, FA‘dan aşağı tam birli aralık FA‘dır.

Aralık bulma

Bir notanın aynısının tekrarlanarak yan yana yazılmasıyla oluşur. Dörtlük değerde yazılımı kiraz görünümünü çağrıştırır. Örneğin SOL-SOL tam birli aralıktır.

+1 ARALIK (0,5 ton)

Sesten kurma

Verilen sesin aynısı yazılır ve aşağı veya yukarı istenişine göre işaret eklenir. DO notasından yukarı artmış birli aralık kurulması isteniyorsa sonuç DO#; aşağı isteniyorsa da DO♭ olacaktır.

Aralık bulma

İki aynı notanın yan yana yazıldığında birli aralık olduğunu anlamamız gerektiğini öğrendik. Bundan sonra yapılacak şey ise işaretin hareket yönünü düşünmek. İlk sesten yukarı doğru uzaklaşıyorsa o halde bu aralık, artmış biri aralık olacaktır.

https://youtu.be/iV9JPV0DQU4 

-2 ARALIK (0 ton)

Sesten kurma

Verilen sesten ikili aralık kurulur. Aralarında kaç ton olduğu sayılır. Örneğin, DO sesinden yukarı eksilmiş ikili aralık istendiğinde DO-RE ikili aralık kurulur, aralarındaki ton DO-DO#-RE olarak 1 ton sayılır. Eksilmiş olabilmesi için işaret eklemek gerekiyor. RE’yi DO’ya yaklaştırabilmek için RE’ye bir bemol eklediğimizde aralarında 0,5 ton oluşuyor. Eksilmiş ikili çin 0 ton olması gerekiyor. Bu nedenle bir bemol daha ekleyerek RE çift bemol’ü elde etmiş oluyoruz.

Aralık bulma

Çift diyez (x) ve çift bemol (𝄫) işaretleri, işaretsiz notayı iki basamak yukarı veya aşağı hareket ettirmektedir. Böylece eğer ikili aralığın işaretsiz hali B2 aralıktaysa, alt sesin çift diyezli veya üst sesin çift bemollü olması eksilmiş ikili aralığı verecektir. Diğer durumlarda ise verilen iki nota arasındaki ton dikkatlice sayılmalı ve 0 ton oluyorsa eksilmiş ikili olduğu anlaşılmalıdır.

K2 ARALIK (0,5 ton)

Sesten kurma

Küçük ikili aralık 0,5 tondur. Sesten kurarken ikili aralık oluşturulduktan sonra iki ses arasındaki ton sayılmalıdır. Bulunan ton, yarım ton haline getirilecek şekilde gerekliyse işaret eklenmelidir.

⭐️ İşaretsiz notalardan kurulan ikili aralıklar içinde Mİ-FA ve Sİ-DO küçük ikili aralığı vermektedir. Diğer notalardan kurulanlar ise aralarında bir ton olduğundan dolayı büyük ikili aralıktadırlar.

Aralık bulma

Eğer Mİ-FA ile Sİ-DO ve bu ikisinin aynı işaretli halleri (Mİ#-FA# ve Sİ#-DO#, Mİ♭-FA♭ve Sİ♭-DO♭ vd.) dışında alt seste diyez, üst seste bemol işareti olduğunda küçük ikili aralık olacaktır. Örneğin; DO#-RE, SOL-LA♭gibi. 

B2 ARALIK (1 ton)

Sesten kurma

İşaretsiz seslerde Mİ-FA ve Sİ-DO hariç diğer seslerden kurulan ikililer büyük ikili aralıktadır. Bu nedenle işaretsiz olarak verilen DO, RE, FA, SOL ve LA notalarından büyük ikili kurulması istendiğinde cevap verilen notadan bir sonraki nota olacaktır. Yani DO-RE, RE-Mİ, FA-SOL, SOL-LA ve LA-Sİ. Eğer yazdığım bu aralıklardan birinin ilk notasında herhangi bir işaret varsa, diğerine de aynı işaret eklenecektir; DO#-RE# gibi. 

Mİ-FA ve Sİ-DO için ise alt nota işaretsizse diğer nota diyez alacaktır; alt nota diyezliyse üst nota çift diyezli olacaktır. Eğer alt notada bemol varsa, üst nota işaretsiz olacaktır.

Aralık bulma

 Mİ-FA ve Sİ-DO ikililerinin küçük ikili aralıkta olduğu akılda tutulmalıdır. Bunlar dışında kalan tüm işaretsiz ikililer büyük ikili olacaktır. Eğer bu diğer ikililerin iki notasında da aynı işaret varsa, (o işaretlerin birbirini sadeleştirdiği düşünülerek) aralıkların yine büyük ikiliyi vereceği bilinmelidir.

+2 ARALIK (1,5 ton)

Büyük ikiliden yarım ton daha fazladır; 1,5 tondur.

Sesten kurma

İşaretsiz olarak büyük ikili olan aralıklar DO-RE, RE-Mİ, FA-SOL, SOL-LA ve LA-Sİ ikili aralıklarıdır. Bu aralıkların alt seslerinde bemol veya üst seslerinde diyez olduğunda aralarında 1,5 ton oluşacak ve böylece artmış ikili aralıkta olacaklardır.

Mİ-FA ve Sİ-DO gibi K2 aralıklarda ise ya ikisinde de zıt yönde, notaları birbirinden uzaklaştıracak şekilde işaretler olacak (altta bemol, üstte diyez) ya da notalardan birinde çift işaret olacaktır (altta çift bemol, üstte çift diyez).

Eğer verilen ses işaretliyse önce işaretsiz düşünülmeli, artmış ikili kurulduktan sonra işarete uygun olarak hareket edilmelidir.

Aralık bulma

 İşaretsizken küçük ikili olan aralıklar Mİ-FA ve Sİ-DO’da birbirlerinden uzaklaşmalarını sağlayacak çift işaret olacakken, diğerlerinde aynı işlevde tek işaret olacaktır. 

Örneğin Mİ-FA için Mİ-FA çift diyez, Mİ çift bemol-FA veya Mİ bemol-FA diyez.

İşaretsizken büyük ikili olanlardan SOL-LA için ise SOL-LA diyez veya SOL bemol-LA olacaktır. Çift işaretliler ise bunlara paralel olarak birer ortak hareket yaparak genişletiyoruz. Yani SOL diyez-LA çift diyez; SOL çift bemol-LA bemol gibi olacaktır. Bu aralıklar sadeleştirilerek düşünüldüğünde ilk örnekleri verecektir. Tabii ki düşünürken sadeleştirdiğimizi sonuç olarak yazmıyoruz! 🙂

-3 ARALIK (1 ton)

Eksilmiş üçlü aralık 1 tondur.

Sesten kurma

Verilen sesten üçlü aralık kurulmalı ve bulunan ses ile aralarında kaç ton olduğu sayılmalıdır. Bulunan ses ile aralarında 1,5 veya 2 ton olacaktır. 1 tonu sağlayana kadar bulunan sesi verilen sese yakınlaştıracak olan işaret eklenmelidir. Örneğin Sİ’den aşağıya -3 aralık kurarken, Sİ-LA-SOL diye öncelikle üçlü aralık kurulmalıdır. Sİ 0; Sİ bemol 0,5; LA 1; LA bemol 1,5 ve SOL 2 ton diye sayılmalıdır. Eksilmiş üçlü aralık olabilmesi için 1 ton gerekiyordu. Bulduğumuz SOL notasını verilen Sİ notasına yaklaştırabilmek için yukarı hareket ettirmeliyiz, bunun için diyez kullanıyoruz. SOL diyez yaptığımızda bir basamak hareket ederek 1,5 ton; bir diyez daha ekleyip SOL çift diyeze geldiğimizde ise 1 tonu elde etmiş oluyoruz. Böylece Sİ’den aşağı eksilmiş üçlü aralık kurduğumuzda SOL çift diyezi buluyoruz ve onu Sİ’nin altına yazıyoruz.

Aralık bulma

İşaretsiz notalardan kurulan üçlüler içinde DO-Mİ, FA-LA ve SOL-Sİ’nin büyük üçlü (2 ton) olduğu, diğerlerinin ise küçük üçlü (1,5 ton) olduğu bilinmelidir. Buna göre eksilmiş üçlü aralıkta işaretsizken büyük üçlü olanlar için çift, küçük üçlüler için ise tek işaret olacağı bilinmelidir.

Örneğin işaretsizken büyük üçlü olan DO-Mİ’nin eksilmiş üçlü halleri şu şekilde olacaktır: DO-Mİ çift bemol; DO çift diyez-Mİ veya DO diyez-Mİ bemol.

ARALIKLAR yazısı ilk önce Bilge Su Karaca üzerinde ortaya çıktı.

Aynı sese ama farklı ada sahip notalar, aralıklar, akorlar, gamlar ve hatta anahtarlara anarmonik adı verilir. Çıkan ses aynıdır, ancak isimleri ve işlevleri farklıdır.

Anarmonik sesler

Bu konuya başlarken aralarında sadece yarım ton olan notalardan örnek vermem konunun anlaşılmasına yardımcı olacaktır diye düşünüyorum. 🙂

Birbirlerine “yapışık” olan, sırtları birbirine değen tuşlar arasında bir basamak vardır. Bunu en iyi şekilde uzun beyaz tuşların uç kısımlarını siyah tuşların başladığı yere kadar kapattığımızda görebiliriz. Sadece mi-fa ve si-do arasında siyah tuş olmayıp diğer tüm tuşlar bir beyaz bir siyah olarak ilerlemektedir. Birbiri ardından gelen her bir tuş arasında yarım ton vardır.

Şimdi daha kolay anlaşılabilecek olan mi-fa ve si-do arasındaki anarmonik ilişkiye bakarak örneklerimi vereceğim.

Mi ve fa sesleri arasında siyah tuş olmadığından dolayı sadece yarım ton vardır, böylece mi tuşundan bir basamak yukarı çıktığımızda fa tuşuna gelir ve mi diyez‘i elde etmiş oluruz. Yani mi diyez ve fa aynı tuşta yer almaktadır; çıkardıkları ses aynı, adları farklıdır. Aynı şekilde fa bemol ve mi notaları da anarmoniktir.

Si ve do notaları arasında da yarım ton vardır ve si diyez ile do, do bemol ile si notaları anarmoniktir.

Seslerin birden fazla anarmonikleri vardır. Bir oktav içinde sadece bir tuşun (notanın) iki tane anarmonik notası vardır; o da sol diyez ve la bemol’dür. Diğer seslerin ise üç adı vardır. 🙂

Örneğin re’yi ele alalım. Re tuşuna bastığımızda saymak için iki seçeneğimiz olacak; yukarısındaki mi cinsinden ve altındaki do cinsinden iki adet anarmonik sesi bulacağız.

Örnek 1. Re notasının anarmoniklerinin hesaplanışı

Mi tuşundan re tuşuna kadar basamak basamak inerek sayıyoruz. Mi’den bir basamak/0,5 ton indiğimizde mi bemol; mi bemol’den bir basamak indiğimizde ise mi çift bemol ile re tuşuna varmış oluyoruz.

Do cinsinden bakacak olursak, do tuşundan bir basamak (yani 0,5 ton) yukarı hareket ettiğimizde siyah tuş, do diyez oluyor; do diyez’den bir tuş daha ilerlediğimizde do çift diyez ile re tuşuna varıyoruz.

Böylece re’nin anarmonikleri, do çift diyez ve mi çift bemol oluyor. 🙂

Anlaşılmayan bir şey olursa sormaktan çekinmeyin 😊

Sıra sizde 1: La notasının anarmonikleri nelerdir? Yorumlara cevabınızı yazabilirsiniz.

ANARMONİK SESLER yazısı ilk önce Bilge Su Karaca üzerinde ortaya çıktı.

Bir eserin majör veya minör tonda olduğu nasıl anlaşılır? 🙂

Bu sorunun cevabı iki yöntemle bulunabilir; biri kulakla, yani dinleyip eserin karakterini, yapısını fark ederek, diğeri ise eserin armonik yapısını çözümleyerek. Armonik yapıdan bahsedildiğinde genellikle gözümüz korkuyor ancak burada gerekli olan armonik bilgiler çok temelde düzeyde olacak, o yüzden çekinmenize gerek yok. 🙂

Dinleme yoluyla eserin tonunu bulma

Öncelikle yapılması gereken tabii ki eserin donanımında yer alan işaretlere bakmaktır. Ancak donanımdaki işaretlerden eserin hangi tonalitelerde (biri majör, diğeri minör) olabileceğini bulabilirsiniz sadece. Yani elinizde iki şık olacaktır. Peki hangisini seçeceksiniz?

Temel armoni kurallarına hâkim değilseniz, hemen müziği dinleyin ve dikkatinizi müziğe verdiğinizde fark edeceksiniz ki dinlediğiniz müzik ya parlak, gösterişli, canlı yapıda ya da içe kapanık, karamsar, hüzünlü bir yapıda. Canlı olan majör, hüzünlü olan ise minör olduğunu gösterir.*

Armonik yapıya bakarak eserin tonunu bulma

Bu yöntemde ise bilmeniz gereken çok temel armonik kurallar vardır. Bunlardan biri, bir tonalitenin en önemli üç derecesidir: Tonik, subdominant ve dominant.** Tonik, birinci dereceye; subdominant, dördüncü dereceye; dominant ise beşinci dereceye denk gelmektedir. Tonun işaretleri eklenerek bu sesler üzerine kurulan 5/3 akorları, bize hangi tonda olduğumuzu belli eder.

Bu akorlar, ana akorlardır ve T-S-D-T akor bağlanışları tonun birinci derecesinde bir kalış sağladığından dolayı tonu kuvvetlendirmiş olur.

Yapmamız gereken akorların analizini yaparak birinci, dördüncü ve beşinci dereceleri belirlemektir. Bu şekilde o derecelerin hangi tona ait olduğunu bulabiliriz. 🙂

* Bir eserin karakterini değiştirebilecek modülasyon, yabancı ses ve/veya akorlar, farklı bir tonu veya dereceyi güçlendirme ve farklı kadanslar gibi uygulanabilecek bir çok yöntem vardır. Ancak genel anlamda metinde anlatıldığı şekilde bir ayrım yapmak da mümkündür.

** Bu derecelerin tam Türkçeleştirilmiş hali sırasıyla “eksen, altçeken ve çeken” şeklindedir. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi İstanbul Devlet Konservatuvarı’nda Türkçeleştirilmiş halde, Trakya Üniversitesi Devlet Konservatuvarı’nda ise “tonik, subdominant ve dominant” şeklinde kullanılmaktadır.

MAJÖR MÜ, MİNÖR MÜ? yazısı ilk önce Bilge Su Karaca üzerinde ortaya çıktı.

Donanımında diyez veya bemol olan bir eserin hangi tonalitede yazıldığını anlamak için bazı kısayolları bilmek gerekiyor. 🙂 Tonlar, diyezli ve bemollü olmak üzere ikiye ayrılır. Do Majör ve la minör (işaretsiz tonaliteler) istisna olmak üzere diğer bütün tonlarda diyez veya bemol işareti vardır. Tonalite ve işaret ilişkisinin iki yönünü de anlattığım bu yazımda diyez ve bemol sırasına göre ton bulma ile bir tonda hangi işaretler olduğunu bulma yöntemlerini öğreneceksiniz. 🙂

Bir tonun diyezli ya da bemollü mü olduğu nasıl anlaşılır?

Bir bemollü ton olan Fa Majör haricindeki diğer tüm bemollü majör tonların adında bemol vardır; Si bemol Majör, Mi bemol Majör, La bemol Majör gibi. İşaretsiz olan Do Majör haricinde, kalan diğer tüm majör tonlar diyezlidir. Bu iki kuralı oturttuktan sonra geriye ilgili tonaliteyi bulmak kalıyor.

Bir majörün minörünü bulmamızı sağlayan K3 aralık (1,5 ton) aşağı kurma kuralını uygulamamız gerekiyor. Majör tonun adından aşağıya küçük üçlü aralık kurduğumuzda o tonun ilgili minörünün adını bulmuş oluyoruz. Örneğin Fa Majör tonunun adı olan fa’dan aşağıya bir buçuk ton saydığımızda (fa-mi 0.5; mi-mib 1; mib-re 1,5 şeklinde) re notasını elde ediyoruz. Yani Fa Majör’ün ilgili minörü re minör’dür.

Diyezli majör tonların işaretleri nasıl bulunur? (Adından aşağı K2 kur)

Diyezli tonlarda, tonun ana sesinden aşağıya K2 aralık (0,5 ton) kurulur. Kurduğumuzda bulduğumuz sese gelene kadar diyez sıralamasında sayıyoruz. Böylece o tondaki bütün işaretleri bulmuş oluyoruz.

Örnek 1: La Majör’de kaç işaret olduğunu anlamak için ana sesten (la’dan) aşağıya K2 (0,5 ton) kuruyoruz (la-sol#). Bulduğumuz sol#’e kadar diyez sırasında sayıyoruz (fa#, do#, sol#). Bu şekilde La Majör’de üç tane diyez işareti olduğunu ve bunların fa diyez, do diyez ve sol diyez olduklarını anlıyoruz.

Sıra sizde 1: Mi Majör’de kaç işaret vardır? Yorumlara yazabilirsiniz. 🙂

Bemollü majör tonların işaretleri nasıl bulunur? (+1 bemol ekle)

Bemol sırasında tonun kendi adından bir sonraki bemol işaretine kadar sayıyoruz. Böylece o tondaki işaretleri bulmuş oluyoruz.

Örnek 2: Re bemol Majör’de kaç işaret olduğunu hesaplarken bemol sırasında re bemol işaretine gelene kadar sayıyoruz (sib, mib, lab, reb). Sonraki işlem bu işaretlere sıraya uygun olarak bir bemol daha eklemek (+solb). Böylece Re bemol Majör’de beş tane bemol olduğunu ve bu işaretlerin si bemol, mi bemol, la bemol, re bemol ve sol bemol olduklarını buluyoruz.

Sıra sizde 2: La bemol Majör’de hangi işaretler vardır? Cevabınızı yorum kısmına yazabilirsiniz.

Donanımdaki işaretlerin hangi majör tona ait olduğu nasıl bulunur?

Yukarıda anlatılan tonun işaretlerini bulma yönteminin tam tersi olacak şekilde bu sefer işaretten ton bulmayı anlatmak istiyorum. 🙂

Bir eseri çalışmaya başlarken donanımda yazılan işaretler bize o eserin hangi tonalitede olduğu ile ilgili ipucu verir. Burada duruma göre başvurulması gereken üç tane kural vardır: Diyezliyse son diyezden yukarı K2 aralık, majör tonun adını verir; bemollüyse son bemolden bir önceki bemol, majör tonun adını verir; eğer işaret yoksa istisna tonlar olan Do Majör veya la minör’dür.

Bu kurallar bizim majör tonları bulmamızı sağlar, peki ya eser minör tondaysa ne yapmalıyız? Bulduğumuz majör tonun adından aşağıya K3 kurmamız gerekiyor. Bir eserin majör ya da minör tonalitede olduğunu nasıl anlarız? Yeni yazımda bu konuya değineceğim… 🙂 Takipte kalın!

TONALİTE-İŞARET İLİŞKİSİ yazısı ilk önce Bilge Su Karaca üzerinde ortaya çıktı.

Müzik eğitimine yeni başlayan bireylerin karıştırdığı konulardan biri de staccato ile uzatma noktası arasındaki farktır. Öncelikle bu iki noktanın ne amaçla kullanıldığını, işlevini bilmek gerekir. En basit haliyle aktarmak gerekirse staccato noktası notanın süresinin kısaltılması, uzatma noktası ise notanın süresinin uzatılması için kullanılır.

Peki ne kadar uzatıyoruz? 🙂

Uzatma noktasının, yanına geldiği notanın süresini, değerinin yarısı kadar uzattığı bilinmektedir. Staccato için de bu durumun tersi olduğunu biliyor muydunuz?

Haydi birlikte inceleyelim…

Noktalı ritimler

Notanın sağına konduğunda nokta, notayı değerinin yarısı kadar uzatır. Yani ikilik bir notaya, yarı değeri olan dörtlük bir nota daha eklenir ve böylece uzatılmış olur.

Örnek 1. Noktalı ikilik notanın açılımı

Bazı durumlarda yukarıdaki örnekte olduğu gibi notaların birbirine uzatma bağı ile bağlandığını görürsünüz. Bu, genellikle ölçü çizgisi devam eden notanın arasına geldiğinde veya kolay okumayı sağlamak amacıyla kullanılır.

Örnek 1’de açıklanan mantıkla düşünürsek noktalı dörtlük, dörtlük ve sekizlikten; noktalı sekizlik, sekizlik ve onaltılıktan; noktalı onaltılık ise onaltılık ve otuzikilik notadan oluşur.

Staccato tuşe

“Notaların birbirinden ayrı, keskin veya kısa çalınması” anlamında kullanılan staccato uygulamasının notayı ne kadar kısalttığı genellikle söylenmemekte. Bu durum da öğrencilerin çeşitli tempo ve karakterdeki staccato pasajları aynı şekilde çalmalarına neden olmaktadır. Hedef, uzatma bağındaki gibi “yarısı” olmalıdır.

Dörtlük notayı yarısı kadar kısalttığımızda elde edeceğimiz, sekizlik nota ve sekizlik sustur.

Örnek 2. Dörtlük değerdeki notaya gelen staccatonun açılımı

Yukarıda görüldüğü gibi staccato, bize notanın değerinin yarısı kadar çalınacağını gösterir. Üzerinde durulması gereken bir diğer konu ise yarısı kadar kısaltıldığında susun unutulmamasıdır. Öğrencilerin staccatolu dörtlükleri sekizlik değerde çaldığı rastlanan yanlışlardandır. Burada belirtilmesi gereken, dörtlük süre korunurken sesin sekizlik kadar uzatılmasıdır. Yani nota yarısı kadar tutulmalıdır.

Aynı mantıkla staccato sekizlik, bir onaltılık notadan ve bir onaltılık sustan oluşacaktır.

Staccato veya uzatma noktası nasıl anlaşılır?

Noktanın staccato mu, yoksa uzatma için mi yazıldığını, noktanın yerinden anlayabilirsiniz. 🙂

Eğer notanın altındaysa staccato, sağındaysa uzatma noktasıdır.

Sormak istediğiniz ve öğrenmek istediğiniz bir şey olursa yorumlarda görüşürüz. Müzikle kalın!

STACCATO MU? UZATMA NOKTASI MI? yazısı ilk önce Bilge Su Karaca üzerinde ortaya çıktı.

Seçmeli Müzik 1. Düzey Piyano (S. Mü. 1. Dü. P.)

2. Ünite: TEMEL KAVRAMLAR

1. Konu: Piyano Çalmada Temel Kavramlar

5. Kazanım: Dört, iki ve bir vuruşluk sus işaretlerini kavrar.

Notaların olduğu gibi susların da değerleri vardır. Müzik yazısında her bir nota değerine denk sus bulunmaktadır. Nota değerlerindeki mantıkla paralel şekilde susların vuruşları da ölçü birimine göre hesaplanmaktadır. Bu nedenle öğretirken zamansal değerin anlaşılması için yavaş ve hızlı tempolar seçilerek metronom kullanılabilir.

Örnek 1. Sus değerleri*

Birlik sus dördüncü çizgiye değecek şekilde aşağı doğru, ikilik sus ise üçüncü çizgiye değecek şekilde yukarı doğru, yani ikisi de portenin üçüncü boşluğuna yazılır.

* Yazar tarafından Canva ile hazırlanmıştır.

SUS DEĞERLERİ yazısı ilk önce Bilge Su Karaca üzerinde ortaya çıktı.

Müzikte ölçü, eserin ritmik yapısını organize eden temel bir yapıdır ve müziğin akışında büyük bir öneme sahiptir. Ölçü sayesinde müzik, düzenli bir ritmik yapıya oturtulur, eserin temposu ve ritmik akışı belirlenir. Bu düzenlemeler hem müzisyenler için çalınabilirliği kolaylaştırır hem de dinleyicilerin müziği daha rahat takip etmelerine olanak tanır. Özetle, ölçü, müziğin anlaşılabilir, çalınabilir ve dinlenebilir bir yapıya kavuşmasını sağlar. Eserin içsel ritmini korur ve müzikal ifadeye katkıda bulunur.

Müzikte ölçü nedir?

Bir ezginin eşit zaman birimlerine bölünmesi.

Ezgilerin zaman denilen temposunu ölçü belirler. Birimler dizekte (portede) yukarıdan aşağıya çekilen çizgilerle ayrılır. Böylece, belirli bir zamandaki (hızdaki) müzik, eşit süreli hücrelere bölünmüş olur. Anahtardan sonra ve yapıtın ilk notalarından önce yazılan ölçü rakamları, her birimde hangi değerde notadan kaç tane bulunacağını gösterir. Ölçü, nota sayısını belirten rakam üste, notanın değerini belirten rakam alta gelecek biçimde ve aralarına çizgi çekmeden yazılır.

– Vural Sözer, Müzik ve Müzisyenler Ansiklopedisi, Cilt 2, Remzi Kitabevi, İstanbul 1986, s. 575.

Günümüzde müziğin eşit zamanlara bölünmesi, notaları ve sus işaretlerini içeren bu bölümlerin düzeni anlamını taşır. Müziğin bugünkü ölçü değerleri ve kesin ölçü çizgileriyle eşit zamanlara bölünmesi 17. yüzyılın ilk yarısında gerçekleşmiştir. Portenin başındaki anahtardan sonra yazılan sayılarla mezürün çeşidi, zamanı belirtilmiş; 2 mezür çizgisinin arası bir ölçü kabul edilmiş; bunların her birinin eşitliği gözetilmiştir. (…)

Ölçüler şöyle sıralanır:

Zamanları ikişerli olan Basit ölçüler, iki zamanda vurulan 2/1, 2/2, 2/4, 2/8; üç zamanda vurulan 3/1, 3/2, 3/4, 3/8; dört zamanda vurulan 4/1, 4/2, 4/4, 4/8 olarak sıralanır.

Zamanları üçerli olanlar da Bileşik ölçüler adını alır; iki zamanda vurulan 6/2, 6/4, 6/8, 6/16; üç zamanda vurulan 9/2, 9/4, 9/8, 9/16; dört zamanda vurulan 12/2, 12/4, 12/8, 12/16 olarak sıralanır.

Aksak ölçüde ise yine iki, üç ve dört vuruşlu olmalarına karşın, zamanın biri diğer ikiliye karşı üçerli olur.

Pek çok ülkenin halk müziğinde ölçüsü sürekli değişen, çok değişik danslar olmaklar birlikte, yirminci yüzyılın ilk yarısında Schoenberg’in atonal müziğinde ölçü anlamını yitirmiş, hatta ölçü çizgisi çoğunlukla kaldırılmıştır.

– İrkin Aktüze, Müziği Anlamak Ansiklopedik Müzik Sözlüğü, Pan Yayınları, İstanbul 2004, s. 357.

Müzikte ölçü çizgisi nedir?

Ölçüleri birbirinden ayıran çizgiye, ölçü çizgisi denir. Müzikal cümleyi parçalara ayırır. Piyano notasında iki dizeği kapsayacak şekilde uzun ölçü çizgileri kullanılır. Ölçü çizgisinin dışında üç çeşit ayırıcı vardır. Bunlar röpriz çizgisi, bitiş çizgisi, çift çizgi ve kesik ölçü çizgisidir.

Müzikte röpriz çizgisi

Röpriz çizgisi, biri ince diğeri kalın olmak üzere iki çizgiden oluşur ve fa anahtarında olduğu gibi iki noktası vardır. Bu iki nokta dizeğin/portenin ikinci ve üçüncü boşluklarına ve tekrar edilecek kısmı içine alacak şekildedir. Yani röprizin başlangıcı eserin başında değilse röpriz çizgisinin sağına, röprizin sonunu belirtmek için ise röpriz çift çizgisinin soluna konur.

Müzikte bitiş çizgisi

Bitiş çizgisi, biri kalın diğeri ince olacak şekilde iki çizgiyle yazılır. Eserin veya sonat ve süit gibi çok bölümlü eserlerde o bölümün bittiğini göstermek için kullanılır.

Müzikte çift çizgi

Bir eserde bir kısmın bitip diğerinin başladığını gösterir. Önemli bir geçiş olduğunda kullanılır. Yan yana iki adet ince çizgi şeklinde yazılır.

Müzikte kesik ölçü çizgisi

Esnek zamanlı veya ritmik olmayan pasajlarda hafif bir ayrım yaratmak için kullanılır. Özellikle modern müzikte veya serbest ritimli eserlerde tercih edilir.

Ölçü rakamı nedir?

Ölçü rakamı, eserin başında anahtar ve donanımdan/işaretlerden sonra yazılan ve bir ölçünün hangi değerdeki kaç tane vuruştan oluştuğunu belirtir. Örneğin 4/4’lük ölçü rakamında dörtlük değerde dört adet vuruş vardır. Ölçü rakamı, müzikal ifadeyi ve eserin temposunu anlamada yardımcı olur.

Ölçü birimi nedir?

Bir ölçünün vuruşlarının denk geldiği değeri gösterir. Böylece müziğin ritmik yapısının temelini oluşturur. 3/4’lük ölçüde ölçü birimi dörtlük iken, 6/8’lik bir ölçüde ölçü birimi noktalı dörtlüktür. Ölçü birimi, ölçü rakamının altındaki sayı ile ifade edilir. Ölçü birimi, müzik eserinin akışını belirleyen vuruşların süresini ve ritmik yapının özünü tanımlar. Eserin hızına bağlı olarak, ölçü birimleri yavaş ya da hızlı hissedilebilir. Bu şekilde ölçü birimi, eserin karakterine katkı sağlar.

* Ölçü rakamının vuruş ve değer ayrımı, yazar tarafından 22.07.2024 tarihinde Canva ile üretilmiştir.

MÜZİKTE ÖLÇÜ yazısı ilk önce Bilge Su Karaca üzerinde ortaya çıktı.

Nota değerleri ile ilgili öncelikle belirtmek istediğim şey, ölçü birimine, yani ölçünün bölümlenmesine göre nota değerinin vuruşu değiştiğinden dolayı, dört vuruşluk, iki vuruşluk ve bir vuruşluk nota diye ayırmanın aslında teknik açıdan doğru bir yöntem olmadığıdır. Demek istediğim şudur ki, 4/4’lük ölçüde dörtlük nota bir vuruşa denk gelirken, 3/8’lik bir ölçüde dörtlük nota iki vuruşa denk gelecektir. Bu nedenle nota değerlerini vuruşuna göre öğretmenin doğru olmadığı görüşündeyim.

Buna ek olarak küçük yaştaki öğrencilerin zaman kavramı tam olarak oturmadığından sıkıntılar yaşanabileceği de göz önünde bulundurulmalıdır. Bu nedenle değerler öğretilirken metronom kullanılabilir ve önce yavaş bir tempoda sonra da aynı ritmik kalıp veya ezgi hızlı bir tempoda icra edilebilir; yine aynı ritmik kalıp/melodi farklı bir ölçüde çalınabilir. Bu şekilde değerlerin vuruşlarının eserin ölçüsüne göre değişebileceği, tempodaki değişimin ise notasının zamansal süresini etkileyeceği fark ettirilebilir.

Örnek 1. Nota değerleri

1. Dizek üstündeki ilk notanın cinsi “birlik”tir, İngilizcede “whole note” olarak geçer. İçi boş ve sapsız yazılır. 4/4’lük ölçüde dört vuruşa denk gelir.
2. Dizekteki içi boş ve saplı nota, “ikilik”tir, İng. “half note”. Birlik notanın ikiye bölünmesiyle oluşur veya birlik notanın içinde iki tane ikilik vardır. 4/4’lük ölçüde iki vuruşa denk gelir.
3. Dizekteki içi dolu ve saplı nota, “dörtlük”tür, İng. “quarter note”. Birlik notanın dörde, ikilik notanın ikiye bölünmesi sonucu oluşur. İkilik notanın yarı değerindedir, birlik notanın ise çeyrek değerindedir.
4. İçi dolu, saplı ve kuyruklu nota, “sekizlik”tir, İng. “eighth note”. Birlik notanın sekize, ikilik notanın dörde ve dörtlük notanın ikiye bölünmesi sonucu oluşur. Birlik notanın sekizde biri, ikilik notanın çeyreği ve dörtlük notanın yarısı kadardır.
5. İçi dolu, saplı ve iki kuyruklu nota, “onaltılık”tır, İng. “sixteenth note”. Birlik notanın onaltıya bölünmesi sonucu oluşur. Birlik notanın içine onaltı tane onaltılık sığar.
6. İçi dolu, saplı ve üç kuyruklu nota, “otuzikilik”tir, İng. “thirty-second note”. Birlik notanın otuzikiye bölünmesi sonucu oluşur. Sekizlik notanın yarısı değerindedir.

NOTA DEĞERLERİ yazısı ilk önce Bilge Su Karaca üzerinde ortaya çıktı.

Piyanoda çift dizek kullanımı, piyanonun ses sınırının geniş ve iki elin partisinin de ayrı olmasından kaynaklanır. Sol anahtarı ve fa anahtarları kullanılır. İki elin yer değiştirdiği veya birbirine yakın registerlarda çaldıkları zamanlarda anahtar geçişleri görülebilir. Bunun dışında dizeklerde l.h. (left hand) veya r.h. (right hand) şeklinde ya da parmak numaraları ile gösterilebilir.

Dizek nedir?

Notaların yazıldığı beş çizgili müzik satırına “dizek” denir. Bu dizeklere yazılan notalar sayesinde bir eseri okuyabilir, öğrenebilir ve çalabiliriz. Dizeklerin başına gelen anahtarlar bizim notaları okumamıza ve hangi incelik veya kalınlıkta olduğunu anlamamıza yardımcı olur.

Piyano yazısı

Piyanoda iki elimizi kullanarak çaldığımız için sağ ve sol elimiz için notalar ayrı dizeklere yazılır. Alttaki dizek sol el, üstteki dizek ise sağ el içindir. Bu iki dizeği her satırın başında birleştiren, { şeklinde bir “kaş” olur. Bu işaret, iki dizekte ayrı yazılmış iki partinin aynı anda çalınacağı anlamına gelir. Ölçü çizgileri de iki dizekte ayrı yazılmaz, bir bütün halinde uzundurlar.

Örnek 1. Piyano notası*

Diğer çalgılarınkiyle piyano yazısı arasındaki fark

İki elin de çalmak için kullanılmadığı diğer çalgıların nota yazısı için tek dizek yeterlidir. Ancak çağdaş eserlerde tek dizek kullanan bir çalgı için iki dizek yazıldığı ve piyano için de üç ve hatta dört dizek yazıldığı görülebilir.

Örnek 2. Tek dizekli nota*

Eşlik veya oda müziği eserlerinde piyano yazısı

Eşlik veya oda müziği eserlerinde ve piyano konçertolarında, diğer çalgıların partileri de piyano notasında küçük şekilde yazılır. Bu şekilde yazım sayesinde piyano partisini çalarken diğer çalgıların partilerini de takip edebilirsiniz.

Örnek 3. Eşlikli piyano notası*

* Piyano notası, https://pixabay.com/photos/music-sheet-music-staff-3576095/, (22.07.2024).

* Tek dizekli nota, https://pixabay.com/photos/note-tonality-library-notenblatt-4656662/, (22.07.2024).

* Eşlikli piyano notası, https://pixabay.com/photos/music-sheet-notes-music-texture-1327003/, (22.07.2024).

PİYANODA ÇİFT DİZEK yazısı ilk önce Bilge Su Karaca üzerinde ortaya çıktı.