Pianoforte öncesi klavyeli çalgı müziği

17. yüzyılın ortalarına doğru Fransa’da ortaya çıkan org ve klavye okulu, daha zarif, ritmik açıdan belirgin ve zengin süslemeli bir klavye üslubunun gelişimi yoluyla klavye sanatının mükemmelleşmesi üzerinde kalıcı bir etki yaratmıştır (Weitzmann, 1893, s. 26).

Erken dönem klavyeli çalgılar için danslar sıkça tercih edilen türlerdendir (bazen süit halinde gruplandırılmışlardır); bu rondo, varyasyonlar, kanon, füg vb. gibi dans formlarıdır. Ayrıca sınıflandırılması kolay olmayan kısa parçalara da sıkça rastlanmaktadır (Hutcheson, 1964, s. 20).

Jacques Champion de Chambonniéres (1601-1672)

XIV. Louis’nin sarayında büyük saygı gören bir klavye sanatçısı olan (ve eşine ait bir mülkten dolayı genellikle de Chambonnières olarak anılan) Andre Champion, bu erken dönem Fransız okulunun öncüsü kabul edilmelidir. Çağdaşı Le Gallois’nın aktardığına göre, kendine has tuşe tarzı sayesinde klavsenden öylesine olağanüstü dolgun bir tını elde ederdi ki, bu sanatta ona ancak öğrencisi Hardelle kısmen yaklaşabilmişti. Öğrencileri arasında en öne çıkanlar şunlardır: Burette, Gaultier, le Bègue, d’Anglebert, Louis Couperin ve François Couperin. Chambonnières’in Paris’te yayımlanan ve ilki bestecinin ölüm yılı olan 1670 tarihini taşıyan iki klavye eseri kitabında, Rameau dönemine dek varlığını sürdüren o zengin süslemeli klavye üslubunun temelleri görülmektedir. Günümüze yalnızca çok az nüshası ulaşmış olan bu besteleri inceleyen Fétis, bunların üslubunu saf ve zarif olarak nitelendirmekte, armonik yapılarını ise dikkatli bir incelemeye değer bulmaktadır (Weitzmann, 1893, s. 26).

Chambonniéres’nin besteleme tarzı, majör ve minör modların açıkça tasvir edilmesi, ses değiştirici işaretlerin kullanılması ve sürekli modülasyon hissinin verilmesiyle, klavye besteciliği için deneysel bir döneme işaret etmektedir (Gültek, 2007, s. 34).

Louis Couperin (1626-1661)

1630 yılında Chaume’da dünyaya gelen Louis Couperin, tıpkı kendisinden küçük iki kardeşi gibi üstün bir müzik yeteneğine sahipti. Genç yaşta Paris’e gitti ve orada St. Gervais Kilisesi’nde orgculuk görevine getirildi. Bestelerinden günümüze yalnızca, el yazması üç klavye süiti ulaşabilmiştir (Weitzmann, 1893, s. 27).

Besteci eserlerinde kontrpuan klavye tekniğini ve majör ve minör modları kullanır. Genel olarak kullandığı cümleleri daha iyi vurgulamak için tekrar eder ve bunu özellikle çift klavyeli klavsende, tekrarı hafif ses veren klavyede çalarak gerçekleştirir. Bu etki, Barok Dönem’de sıkça kullanılmıştır (Gültek, 2007, s. 34).

François Couperin (1668-1733)

Eski Fransız müzik okulunun en önemli temsilcilerinden biri olan Couperin, hem solo enstrüman olarak hem de oda müziğinin bir parçası olarak klavsen için çok sayıda eser bestelemiştir. Klavye için programlı müziğin öncülerinden biridir. Hayal gücü yüksek olan bestecinin eserlerine verdiği başlıkların birçoğu, müziğin ruh hâliyle uyumludur (Hutcheson, 1964, s. 23).

François Couperin, kardeşinin ölümünün ardından St. Gervais Kilisesi’ndeki görevine getirilmiştir. Bir klavye eğitmeni olarak büyük bir saygınlık kazandı; nitekim org bestelerindeki üslup titizliğine, kendisinden sonra gelen hiçbir Fransız besteci ulaşamamıştır (Weitzmann, 1893, s. 27).

Couperin’ın sanatı oldukça nesneldir, kendi iç duygularını yansıtmak yerine, doğada gözlemlediği manzaraları anlatmıştır. Arpejlerden aronileri, cümleler arası dengeleri ve kendi düşgücüyle birleştirdiği noktalı ritimleriyle tamamen kendine has ve çok hassas bir tarz yaratmıştır. Kullandığı süslemelerin doğru icrası konusunda çok titizdir: L’Art de Toucher le Clavecin kitabı incelendiğinde onun, süslemeleri ve bunlardan doğan sorunları oldukça önemsediği görülmektedir (Gültek, 2007, s. 35-36).

Jean-Philippe Rameau (1683-1764)

Operaları ve armoni üzerine yazdığı incelemeyle tanınan Rameau ise klavsen için nispeten az eser bestelemiştir; ancak eserlerinin niteliği oldukça yüksektir (Hutcheson, 1964, s. 23).

Fransız klavye okulunun son seçkin öğrencisi Jean-Philippe Rameau (ö. 1764) da aynı şekilde Fransız operasının reformcusu ve günümüzde kısmen de olsa varlığını sürdüren bir armoni sisteminin kurucusuydu (Weitzmann, 1893, s. 26).

Couperin ve Rameau, eşit düzeyde yetenekli müzisyenlerdir ancak onları ayıran, müziklerinin tamamen farklı karakterlerde olmasıdır. Org ve klavsen icracılığı ve besteciliğinin yanı sıra teorisyen olan Rameau’nun eserleri, Couperin’a göre daha programlıdır ve daha az “anlık” ögeler içerir. Armoni teorisinin çok güçlü temellerine dayanır ve ifadeyi hep en üst seviyede aktarmayı hedefler (Gültek, 2007, s. 36).

Domenico Scarlatti (1685-1757)

Döneminin popüler süit formuyla çok fazla ilgilenmemesine karşın, süiti oluşturan bölümleri tek tek ele almış ve kendi amacına uygun olacak şekilde bestelerine uyarlamıştır. 1738 yılında yayımladığı Essercizi per Gravicembalo (Klavsen için Alıştırmalar), tek bölümlü ve daha sonra sonat olarak adlandırılacak türden otuz besteden oluşmaktadır. Scarlatti’nin alıştırma anlayışı, çok sonraları Chopin’de de görüleceği gibi, basit mekanik alıştırmalar olmaktan çok, kısa ve yoğun, belirli bir tekniğe odaklanmış eserler şeklindedir (Gültek, 2007, s. 37).

Pianoforte öncesi müziğin modern piyanoda icrası üzerine

Gültek, B. (2007). Piyano: Bir çalgının biyografisi. Ankara: Epilog.

Hutcheson, E. (1964). The literature of the piano. New York: Alfred A. Knopf.

Weitzmann, C. F. (1893). A history of pianoforte-playing and pianoforter-literature. New York: Schirmer.

İngilizce aslından çevirenler (Soyadına göre alfabetik): Uzay Gökduman, Tuğra Kanat, Lika Yıldız

Editör: Bilge Su Karaca

FRANSIZ KLAVSEN OKULU yazısı ilk önce Bilge Su Karaca üzerinde ortaya çıktı.

Zamanında popüler bir çalgı olan spinet, İngiltere’de “virginal veya virginals [virjinal]” olarak adlandırılmıştır. Bu adlandırma çalgının özellikle genç kadınlar tarafından çalınması için uygun görülmesinden kaynaklanmıştır. Sonraları spinete göre birçok açıdan daha elverişli olan klavsen, İngiltere, Fransa ve İtalya’da popüler hale gelmiştir. Scarlatti, Haendel, Couperin ve daha birçok besteci bu çalgı için eserler ortaya koymuştur. Bunun aksine Almanya’da, uzunca bir süre klavikord tercih edilmiştir. Bach’ın favori çalgısıdır ve piyanonun diğer ülkelerde klavikordun yerini almasından çok sonra bile Alman müzisyenlerin gözdesi olmaya devam etmiştir (Hutcheson, 1964, s. 9).

Klavikord, klavsen ve piyano arasındaki temel fark, bu üç çalgının mekanizmasında/ses üretim yönteminde yatmaktadır:¹

1- Klavikordda teller, İngilizcede tangent adı verilen küçük pirinç bıçaklarla itilir.

2- Klavsende, İngilizcede jack denen kaldıraçla kaldırılan mızrap aracılığıyla teller çekilir. Mızraplar önceden karga veya kuzgunların sert tüylerinden veya deriden yapılırdı.

3- Piyanoda tellere keçe kaplı çekiçlerin vurmasıyla ses elde edilir.

Erken dönem spinet ve klavikordlar genellikle bir odadan diğerine taşınabilecek bir küçüklükte ve 2 oktavlık bir ses sınırına sahiptirler. Klavsen ise birçok iyileştirme ile modern kuyruklu piyanonun kuyruk şeklini almış ve dört oktavlık ses sınırına ulaşmıştır (Hutcheson, 1964, s. 10).

İyi Düzenlenmiş Klavye dahil olmak üzere Bach’ın çoğu klavier eseri, bu ses sınırı için yazılmıştır. Ancak bazen üç nota daha kalına kadar inmiştir. Daha iyi klavsenler, farklı mızrapların kullanımıyla ton farkları yaratan ve melodinin eşlik partisinin önüne geçmesine izin veren iki klavyeye sahipti. Piyano pedallarından farklı olarak klavsendeki pedallar, icracıya oktav çiftleme ve iki klavyeyi birlikte çalma fırsatı vermektedir. Bach’tan sonra klavsenin ses sınırı beş oktava çıkmıştır. Gelişiminin zirvesinde klavsen, çağın icracılarının en yüksek yeteneklerini ortaya koyan birçok imkânı sunan bir çalgı haline gelmiştir. Çalgının gürlüğü, Beethoven öncesi dönemin küçük orkestraları ile etkili bir şekilde icra edilme ve oldukça geniş salonlarda duyulma yeterliliğine erişmiştir. Göze hoş görünür bir yapıdadır; şekli ince ve zariftir, ahşap işçiliği zevkli bir şekilde süslenmiştir, kapağında bir resim yer alabilir. Ancak icracının tuşlara uyguladığı basınç farkının seste bir değişiklik yaratmaması ve telin mızrapla çekilmesiyle oluşan tını nedeniyle duygusuz bir enstrüman olarak kalmak zorunda kalmıştır (Hutcheson, 1964, s. 11).

Klavikord, sadelik ve güzelliğini tarih boyunca korumuştur. Tonu yumuşak ve oldukça donuktur; sesi, orta büyüklükteki salonlar dışında çaba sarf etmeden duyulamayacak kadar az gürlüktedir. Ancak rakipleriyle kıyaslandığında gerçek anlamda şarkı söyleyen bir enstrümandır. Tellerinin küçük esneme aralığında, icracı nüansı tamamen kontrol edebilmektedir. Sadece crescendo ve diminuendo üretebilmekle kalmamakta, aynı zamanda sürekli veya artan parmak basıncıyla sesi azalmadan uzatabilmekte, hatta yükseltebilmektedir. Modern kuyruklu piyano tüm ihtişamına rağmen klavikordun bu özelliğine sahip değildir. Gösteriş yapmaktan her zaman rahatsız olan Bach’ın, samimi ruh halini yansıtan mütevazı ve hassas olan bu çalgıyı çok sevmesi şaşırtıcı değildir. Ses gürlüğünün az olması nedeniyle konser çalgısı olarak kullanılması neredeyse imkânsızdır. Modern anlamda konserlerin bilinmediği bir çağda bu pek önemli değildir ancak muhtemelen onu dinleme fırsatımızın günümüzde üzücü bir şekilde nadir olmasının başlıca nedeni de budur (Hutcheson, 1964, s. 12).

Piyanonun ses sınırı yedi tam ve bir çeyrek oktav kadardır. Orkestranın en ince sesi olan pikolo ile en kalın sesi olan kontrabasın sesini kapsayacak kadar geniştir.

¹ Çalgıların (klavikord, klavsen, fortepiano ve pianoforte) ses üretim mekanizmasını daha detaylı görmek için Russo, M., & Robles-Linares, J. A. (2020). A Brief History of Piano Action Mechanisms.
Advances in Historical Studies, 9, 312-329. https://doi.org/10.4236/ahs.2020.95024 makalesini inceleyebilirsiniz.

Kaynak:

Hutcheson, E. (1964). The literature of the piano: A guide for amateur and student (3. Ed.). New York: Alfred A. Knopf.

ÖDEV-1: Perdeli ve perdesiz klavikordu inceleyiniz. Aralarındaki farkları yazınız.

ÖDEV-2: Dinleme ödevi.

KLAVYELİ ÜÇ ÇALGI: KLAVİKORD, KLAVSEN VE PİYANO yazısı ilk önce Bilge Su Karaca üzerinde ortaya çıktı.

On sekizinci yüzyılın başından itibaren piyano, büyük bestecilerin yoldaşı olmuştur. Couperin, Rameau,  Scarlatti, Haendel, Bach, Haydn, Mozart, Beethoven, Schubert, Mendelssohn, Schumann, Chopin, Brahms, Liszt, Franck, Ravel ve Debussy gibi besteciler, piyano veya onun atası olan spinet, klavsen ve klavikord için çok sayıda eser yazmış ve en iyi fikir ve ilhamlarını bu çalgılara adamışlardır. Bu bestecilerin çoğu piyano için eser vermiş olmanın yanı sıra iyi birer piyano icracılarıydılar [Yani bu bestecileri, piyanist-besteci olarak adlandırabilmekteyiz.] (Hutcheson, 1964, s. 3).

Opera bestecilerinin çoğu, kendi özel alanlarında eserler verip enstrümantal formlarda katkı sağlamamışlardır. Gluck, Rossini, Bizet, Gounod, Verdi, Wagner veya Puccini’nin piyano için yazdığı tek bir esere rastlanmamaktadır. Neredeyse İtalyan opera bestecilerinin tümü, Fransızların ise çoğunu bu kategoriye koyabiliriz. Yetenekli İngiliz çağdaşları Elgar, Delius, Holst ve Vaughan Williams’a ve modern müziğin önde gelenlerinden Schönberg ve Stravinsky’ye de bakıldığında piyano için oldukça az eser verdikleri görülmektedir (Hutcheson, 1964, s. 3).

Piyanonun, bir müzisyenin vazgeçilmez çalgısı olduğu gerçeği yadsınamaz. Sadece orkestra repertuvarı tarafından geçilebilen piyano literatürünün inanılmaz zenginliklerden biri olması hiç de şaşırtıcı değildir. Piyanonun içinde minyatür bir orkestra olduğu düşünülebilir. Orkestra ile çalmak mümkün olmadığında piyano için uyarlamalar provalarda ve hatta bazen opera veya diğer büyük eserlerin asıl icrasında kullanılabilir. Geniş ses aralığı, nüansları ve polifonisini kullanarak bir piyanist, tonal ifadeyi ortaya koyabilecek neredeyse her şeyi gerçekleştirebilir (Hutcheson, 1964, s. 4-5).

Piyano, enstrümanlar arasında en arkadaş canlısıdır. 🙂 Diğerlerinden tamamen bağımsız olmasına rağmen, kendisini onlardan asla kibirli bir şekilde soyutlamaz. Oda müziği eserlerinde çeşitli çalgılarla birlikte müzik yapabilir ve solistlerin melodisine destek olacak şekilde arka planı sağlamaya açıktır. Böylelikle müziğin en evrensel ve vazgeçilmez aracı haline gelir (Hutcheson, 1964, s. 5).

Piyanonun mekanizmasının aslında vurmalı olduğuna itiraz edilemez, keçe kaplı çekiçlerin tellere vurmasıyla ses elde edilir. Bu, piyanoya, özgün karakterini ve değerini veren, ton ve kalitenin aşırı uçları arasında mümkün olan ses efektlerinin olağanüstü çeşitliliğini sağlar (Hutcheson, 1964, s. 6).

Piyano Terimi

Modern kuyruklu piyano, klavyeli çalgı yapımında uzun süreç alan bir dizi deneyimin sonucudur. Piyanodan hemen önce klavsen ve klavikord, klavsenin öncesinde ise spinet ve virjinal vardır. Eğer daha da geriye gitmek istersek, klavikordun monokorddan, spinet ve klavsenin psalteriden ve daha az bir doğrudanlık olsa da piyanonun da dulsimerden geldiğini söylemek mümkündür (Hutcheson, 1964, s. 8).

17. ve 18. yüzyıl Almanya’sında, klavier sözcüğü, ayrım yapılmaksızın klavikord, klavsen ve pianoforte için, yani klavyeli çalgılar için, hatta genellikle klaviatur dense de klavyenin kendisi için de kullanılabiliyordu. Modern pianoforte ya da kısaca, neredeyse her dilde söylendiği şekliyle, “piyano”, Almancada daha çok klavier sözcüğü ile ifade edilir; kuyruklu piyano “kuyruk” şeklinden dolayı flügel ve duvar piyanosu da pianino olarak adlandırılır. Piyanonun en başta İtalyanca adı fortepiano‘dur, Rusçada halâ bu şekilde adlandırılmaktadır. Fortepiano’dan pianoforte sözcüğüne geçişteki vurgulanan kısımdaki değişiklik, sadece görünüşte vardır ve hatta ironik bir iz taşır. Çünkü piyanonun asıl gelişimi sonorite açısından daha da yüksek bir seviyeye ulaşmıştır (Hutcheson, 1964, s. 8).

Klavier sözcüğünün geniş kullanımı, bir çalgı yerine sadece bir klavyeyi ifade eden Fransızca ve İngilizce clavier açısından büyük bir kafa karışıklığına yol açmıştır. İngilizcede clavier, bazen sesten tamamen yoksun bir çalışma klavyesini tanımlar. Klavier’in her zaman klavsen veya klavikord için kullanıldığı iddiaları da hararetlenmektedir. 😀 Das Wohltemperirte Klavier, bu konunun meraklıları için özel bir tartışma konusudur, özellikle de “The Well-Tempered Clavichord ve Le Clavecin bien tempéré [İyi Düzenlenmiş Klavikord/Klavsen]” şeklindeki yanlış tercümeler yüzünden. Açık gerçek şudur ki klavier için yazılmış bir müzik, hangisi olursa olsun klavyeli bir enstrümanla çalınması için yazılmıştır (Hutcheson, 1964, s. 8-9).

Bach’ın prelüd ve füglerinden çoğu klavsen yerine klavikordda veya bunun tam tersi olacak şekilde çok daha iyi duyulmaktadır ve bunları iki kategoriye bölmek zor olmayacaktır. Örneğin, İyi Düzenlenmiş Klavye’nin birinci ve dördüncü prelüd-füglerinde, çok açık bir şekilde klavikordun legatosu aranırken, ikinci ve üçüncü prelüd-füglerde daha parlak bir klavsen sesine ihtiyaç vardır. Ancak günümüzde hepsini piyanoda çalıyor ve her birine uygun renk vermeye çalışıyoruz. Buradaki mesele, klavsen icracılarının düşünüşünün aksine, pratik önemden daha çok akademiktir (Hutcheson, 1964, s. 9).

Aşağıdaki tabloda çalgının üç tipinin İngilizce, Fransızca, Almanca ve Türkçe isimleri verilmiştir.¹

Hutcheson, E. (1964). The literature of the piano: A guide for amateur and student (3. Ed.). New York: Alfred A. Knopf.

¹ Tablo, Hutcheson’ın adı geçen eserinin 9. sayfasından alınmış ve tabloya Türkçe terimler yazar tarafından eklenmiştir.

* Çalgıların Fransızca telaffuzları için isimlerine tıklayınız… 🙂

ÖDEV-1: İki farklı yorumcunun klavikord icralarını içeren videoların linkleri aşağıda verilmiştir. Bu performansları karşılaştırınız.

ÖDEV-2: Klavikord, klavsen ve piyano üzerinde üç yorumcunun icralarını içeren videoların linkleri aşağıda verilmiştir. Bu performansları karşılaştırınız.

KLAVYELİ ÇALGILARIN İSİMLERİ yazısı ilk önce Bilge Su Karaca üzerinde ortaya çıktı.